اگر "روزنامه اردوی همایون" را اولین روزنامه خراسان قلمداد کنیم. سبزوار (در سال 1284 قمری در جریان اولین سفر ناصرالدین شاه به خراسان) اولین شهری است که در این خطه صاحب روزنامه شده است. اما انتشار "روزنامه ادب" در سال 1318 قمری در مشهد  آغاز روزنامه نگاری رسمی خراسان است. ویژگی روزنامه های اولیه در مشهد عمومی بودن اخبار آن است که همه حوزه ها را تحت پوشش قرار می داده اند و نشریه تخصصی و نیمه تخصصی مشاهده نمی شود تا اینکه 14 سال بعد از روزنامه ادب نشریه ای پدید آمد که یک زمینه موضوعی خاص را تحت پوشش قرار می داد. روزنامه "اطلاعات یومیه" اولین هفته نامه ای است که حوادث و اتفاقات شهر را پیگیری و هر آنچه جنبه بزه و جرم داشته را چاپ و منتشر می نمود.

"اطلاعات یومیه" در سال 1332 قمری برابر با سال 1292 شمسی توسط اداره نظمیه مشهد به صورت سربی در چاپخانه طوس منتشر شده است. این روزنامه اجتماعی با رویکرد خبری وقایع و رخدادهای اجتماعی شهر چون قتل، سرقت  و مرگ و میر را چاپ می کرد و همچنین به فعالیت های نظمیه مشهد برای برقراری نظم و امنیت و دستگیری افراد شرور اشاره داشته است. در بررسی شماره های موجود نشریه و منابع مرجع مطبوعاتی نامی از صاحب امتیاز و مدیر آن مشاهده نشد فقط اداره نظمیه مشهد به عنوان محل اداره ذکر شده است که می توان با اطمینان آن را ناشر روزنامه معرفی کرد.

در شماره اول سال دوم روش روزنامه چنین ذکر شده است: "رویه ورقه اطلاعات از اولین روزی که قدم بعالم مطبوعات نهاده تا کنون که در سال دوم زندگانی وارد شده امر بمعروف و نهی از منکر و آشکار ساختن کردارهای بد و سرکوبی تاریخی مردمان بد منش بوده و تا آخرین دقیقه دوره حیات منظور محبوب او همین خواهد بود. دانایان بخوبی میدانند که طبع و نشر همین ورقه مختصر تا چه اندازه مانع بروز مفاسد و علت تقلیل شر و مروج شریعت اسلامیه است."

اشتراک سالانه "اطلاعات یومیه" در مشهد 25 قران ، ششماهه آن 15 قران و در سایر شهرهای ایران یکساله 30 قران و ششماهه آن 17قران ، درخارج کشور یکساله آن 6 منات و ششماهه آن 3 منات بوده است. برای چاپ اعلان و آگهی  هرسطری 10 شاهی هزینه داشته است.

در سرمقاله شماره 1 سال 2 با عنوان تجدید مطلع، استمداد یاری از نویسندگان برای ارائه مطلب دارد و می نویسد: "چقدر کارکنان نامه اطلاعات اظهار امتنان و شکر گذاری از دانش پروران وطن خواهی خواهد نمود که افکار عالی اجتماعی خود را بر روی صفحه کاغذ جلوه گر ساخته و بواسطه این نامه کوچک از خدمت [به] نبوغ عزیز وطن مقدس خود دریغ ننمایند."

بر اساس شماره های موجود از  سال دوم روزنامه، سرمقاله همه شماره ها به جز شماره اول با عنوان "نظام بشری" آمده است که در آن به تاریخ پیدایش شرارت و واقعه برادر کشی هابیل و قابیل در زندگی اجتماعی و تاثیر آن بر فکر و  ذهن بشر سخن به میان  می آورد. از تفاوت زندگی انسان و حیوان در زندگی اجتماعی می گوید، تمدن و تاریخ فرهنگ مردم ایران و تاثیر اسلام بر زندگی اجتماعی مسلمانان  و ایرانیان را بررسی می کند، همچنین  به قانون گذاری و قانون های اجتماعی اشاره دارد که برای جلوگیری از بزهکاری و تبعیت جامعه از قوانین وضع شده اند و البته بسیاری از موضوعات دیگر همه از مباحثی هستند که در این سرمقاله ها برای هدایت بشر و جلوگیری از بزهکاری و امر به معروف آمده است.

بسیاری از  اخبار نشریه تلگرافی و بسیار کوتاه بوده به نحوی که اطلاعات چندانی عاید خواننده نمی شود و به نظر می رسد بیشتر برای اطلاع رسانی خدمات نظمیه چاپ می شده است. برای نمونه دو خبر ذیل سندی براین مدعاست:

  "[حاجی آقا] ولد حاجی(محمد) (طاهر) کاروانسرا دار بجرم ورود و توقف درخانه  غیر دستگیر و در اداره نظمیه تحت استنطاق است."(س.2، ش.9)

"محمود بنای تبریزی و ابوالقاسم قلی اف طهرانی دیشب بجرم بدمستی و هرزگی در محله سرشور دستگیر و پس از استنطاق مجازات شدند."(س.2، ش15)

"اطلاعات یومیه" چاپ اعلان ها و اخطاریه های امنیتی و نظمیه را نیز در صفحه اول یا آخر روزنامه داشته است. نمونه اعلان ها در روزنامه را می توان از شماره 2 سال 2 مشاهده کرد که: افتتاح شعبه اول مدرسه نظمیه را مژده می دهد و می نویسد "هیئت خیریه مدرسه نظمیه برای توسعه و بسط معارف و تربیت اطفال در صدد برآمده اند که در محلات شهر شعباتی دائر کنند و ابتدا از محله نوغان شروع نموده در خانه متعلق بحاج یوسف کدخدا اساسیه و لوازم آنرا مرتب کرده و از روز شنبه 7 شهر جاری مطابق با برج جوزا بمبارکی و میمنت شعبه مدرسه نظمیه مشهد در محله نوغان مفتوح و دائر خواهد شد."

در صفحه اول شماره 5 سال 2 روزنامه، اعلانی از کنسولگری روسیه در مشهد را چاپ کرده است که در آن  به اتباع روسیه اخطار می دهد که در صورت حمل اسلحه در شهر همانند شهروندان ایرانی مجازات خواهند شد و علاوه بر مجازات صاحب آن توقیف اسلحه را به همراه خواهد داشت.

اعلان هایی در مورد اشیاء گمشده که به اداره نظمیه می رسیده نیز در نشریه چاپ شده است تا به این وسیله صاحبان آنها برای دریافت آنها اقدام کنند. در شماره 10 سال 2 اعلانی در مورد یک جفت گوشواره با این مضمون چاپ کرده است." فتح ا... پلیس موزیکانچی در موقع عبور از کوچه حمام سالار بهادر بسته کاغذیکه در معبر افتاده بود را برداشته پس از باز کردن مشاهده کرد که یک جفت گوشواره بزرگ طلا در جوف آن است گوشواره را باداره نظمیه آورده تسلیم کرده در دایره تحقیق موجود است صاحب گوشواره باداره نظمیه مراجعه کرده نشانی و علامت آن را به اداره داده گوشواره را دریافت دارد."

به نظر می رسد دست اندرکاران نشریه برای تبلیغ و فروش آن، سعی کرده اند از روشهایی چون چاپ داستان ها و رمان های اجتماعی استفاده کنند چاپ رمان "عروس فرغانه" از نویسنده معروف جرجی زیدان نمونه ای است که در صفحه 2 و 3 اغلب شماره های سال دوم روزنامه مشاهده می شود. این رمان به آداب اجتماعی شهر فرغانه در سرحد مرزی شرق ایران قدیم اشاره دارد. هدف دست اندرکاران نشریه  این بوده تا خوانندگان با خرید نشریه علاوه بر مطالعه این رمان، با وقایع و حوادث شهر نیز آشنا شوند و هدف اصلی نشریه که امربه معروف است نیز تا حدودی محقق گردد.

در برخی شماره ها نصایح و اندرزهای سودمند حاوی سخنان بزرگان را درج نموده است که این سخنان بیشتر مضمون امربه معروف و نهی از منکر داشته اند تا زمینه بروز و ظهور فساد را جلوگیری نماید.

بررسی محتوای "اطلاعات یومیه" نشان می دهد نوع اخباری که در آن چاپ می شد از سرقت، چاقوکشی، قتل گرفته تا کوچکترین وقایع شهری نظیر تنزل قیمت ماست و پنیر یا شکایت اهالی محله عید گاه از خرابی حمام کوچه کربلا را شامل می شده است.

برخی اخبار آن در نوع خود جالب است  از جمله در شماره 17 سال 2  به سکته بدهکاری که برای 2 تومان بوده اشاره دارد و می نویسد "ضعیفه[ای] از کربلایی غلام طرقی که قریب هشتاد سال داشته دو تومان طلبکار بوده و بسختی در مقام مطالبه بر آمده بین آنها نزاع لفظی و گفتگو شده پیرمرد باطاق خود رفته پس از دو ساعت که عیال بده کار وارد اطاق شده او را مرده دیده است. طبیب اداره نظمیه معاینه و معلوم شد سکته کرده است."

چند شماره معدود از سال اول که مشاهده شده است حکایت از نوع متفاوت نگارش نشریه دارد این نشریه در سال اول در 4 صفحه منتشر شده و نگارش آن بدون ذکر تیتر برای مطالب می باشد و اغلب اخبار داخلی در مورد شرارت ها و خرابکاری های بزهکاران است و اخبار خارجی آن بیشتر به اخبار جنگ در برخی نواحی جهان اشاره دارد.

اوضاع اجتماعی شهر مشهد در بین سال های 1292 تا 1295 شمسی در این نشریه به راحتی قابل مشاهده و تجزیه و تحلیل است و منبعی مفیدی برای بررسی این دوران جهت استفاده محققان می باشد. تعدادی از شماره های این نشریه در آرشیو مطبوعات آستان قدس رضوی برای استفاده محققان موجود است.

 

منابع:

این مطلب قبل از این توسط نگارنده (ابراهیم حافظی)تهیه شده و در مجله دانشورز چاپ سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی منتشر شده است. استفاده از این مقاله با ذکر منبع بلا مانع است.

-         شهوازی، ستار. نامها و نامه ها:روزنامه ها و روزنامه نگاران خراسان دوران قاجاریه.- مشهد: نشر ایوار،1382

-         قاسمی، سید فرید. راهنمای مطبوعات ایران عصر قاجار

-         شماره های موجود از نشریه اطلاعات یومیه در آرشیو آستان قدس رضوی