روزنامه وقایع اتفاقیه

 پس از کاغذ اخبار و به دستور میرزا تقی خان امیرکبیر در تهران در سومین سال سلطنت ناصرالدین شاه منتشر ‌شد. نخستین شماره این روزنامه در 5 ربيع الاول 1267 قمري  (۱۸ دی ماه ۱۲۲۹ خورشیدی) بدون اشاره به نام وقایع اتفاقیه و فقط با عنوان روزنامچه اخبار دارالخلافه تهران انتشار یافت که در صفحه اول آن علامت شیر و خورشید و عبارت اسدالله الغالب نوشته شده و در دو طرف آن تصویر دو درخت چاپ شده بود. خط نستعلیق که از نوآوری‌های دوره قاجار است، در روزنامه وقایع اتفاقیه به کار رفته است.

ادامه نوشته

محمدصادق ادیب‌الممالک فراهانی

 فرزند حاج میرزا حسین و نواده میرزا معصوم متخلص به محیطمی باشد. وی  

ملقب به امیرالشعرا و متخلص به امیری و پروانه شاعر، ادیب و روزنامه نگار

 دوره مشروطه در روز ۱۴ محرم سال ۱۲۷۷ (مطابق با ۱۱ مرداد ماه

سال ۱۲۳۹ خورشیدی) در روستای گازران (جعفریه فعلی) اراک به دنیا آمدآمد.

ادامه نوشته

مجدالاسلام روزنامه نگار مشروطه خواه

 احمدمجدالاسلام در سال 1288 ق. در کرمان به دنیاآمد و شش سالگي به مكتب رفت و خواندن و نوشتن را آموخت . صرف و نحو را نزد ناظم الاسلام كرماني و مقدمات را در محضر شيخ ابوجعفر كرماني به پايان برد. سطح فقه را نزد ملاعبدالله رايني گذراند.

ادامه نوشته

موید الاسلام روزنامه نگار وطنخواه

جلال الدين الحسيني مويد الاسلام در روز شنبه 13 رجب 1280 هجري در كاشان به دنيا آمد . پدر او مرحوم سيد محمدرضا مجتهد كاشاني است . برادر كوچك آقاي مويد سيد حسن كاشاني مدير روزنامه يوميه "حبل المتين " در تهران و در مشروطيت ايران خدمات مهمي كرده است . آقاي مويد تحصيلات ابتدايي يعني فارسي و مقدمات عربي را در كاشان نموده و پس از فوت پدر با برادر بزرگ خود براي تكميل تحصيلات به اصفهان رفت . در مدرسه حكيم خدمت حجت السلام مرحوم عبدالمعالي به تعليم سطوح پرداخت و پس از پنج سال توقف در اصفهان به كاشان بازگشت و از آنجا به تهران و خراسان مسافرت كرد .

 

ادامه نوشته

علی اکبر دهخدا روزنامه نگار تبعیدی

در سال 1255 در تهران متولد شد. دهخدا زبان عربی و علوم دینی را نزد شیخ غلامحسین آموخت. چند سال بعد که مدرسه سیاسی در تهران تأسیس شد، دهخدا در آن مدرسه به تحصیل پرداخت و زبان فرانسه را در آنجا آموخت.

ادامه نوشته

ایرج افشار: کتابشناس و جریده نگار ایرانی

در سال‌ 1304 شمسي‌ در تهران‌ به‌ دنيا آمد . نام پدرش محمود و نام مادرش نصرت است . ايرج افشار درسال 1312 آموزش دبستاني را در دبستان زرتشتيان آغازكرد. پس از آن درمدرسه شاهپور تجريش و در دبيرستان فيروز بهرام تحصيلات متوسطه را گرفت و با اتمام اين دروه درسال 1325 وارد دانشكده حقوق دانشگاه تهران شد. او درسال 1328 تحصيلات خود را را با گرايش قضايي به پايان برد. افشار از ذخایر ادبی و علمی کشور شمرده می‌شود و در فن کتاب‌شناسی و کتابداری بی‌مانند است. با زبان انگلیسی و فرانسه آشنایی کامل دارد.

ادامه نوشته

آی اس اس ان(ISSN)چیست؟

شماره خاصی است که به هر نشریه ادواری تعلق می گیرد تا از بقیه نشریات متمایز باشد. نام کامل آن مرکز بین المللی اطلاعات پیایندها(International Serial Data System) می باشد.

نظام بین المللی اطلاعات پیایندها در سال 1972 میلادی در قالب برنامه جهانی اطلاعات علمی یونسکو کار خود را در پاریس آغاز کرد. کتابخانه کنگره آمریکا اولین نهادی بود که با این مرکز همکاری نمود و مرکزی بنام "برنامه ملی اطلاعات پیایندها" (National Serial Data Program)را تاسیس نمود.

آی اس اس ان از هشت رقم تشکیل شده که ....

ادامه نوشته

پایگاه اطلاعاتی نور مگز(Noormags)

پایگاه مجلات تخصصی نور در سال 77 به شبکه اینترنت راه یافت و در پایگاه حوزه نت 10 عنوان مجله علوم اسلامی عرضه کرد که تا سال 83 به 1500 عنوان رسید.  در مهرماه 1384 با هدف ایجاد بانک اطلاعاتی گسترده متشکل از مجلات تخصصی حوزه علوم اسلامی و انسانی توسط مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی به طور مستقل کار خود را آغاز کرد.

ادامه نوشته

مقایسه انتشار مطبوعات اسلامی دوره پهلوی و انقلاب اسلامی

مطبوعات دینی در دوره رضا شاه یا توقیف و یا تعطیل شده اند. پس از شهریور 20 انتشار این مطبوعات توسط روحانیون و متدینین غیر دینی در تهران آغاز و سپس به سایر شهرها به ویژه حوزه علمیه قم کشیده شد. از این زمان است که حاج مهدی سراج انصاری"پدر مطبوعات دینی" و پرچمدار مطبوعات اسلامی این دوره درصدد تجدید حیات اسلام از طریق مطبوعات بر می آیدو با انتشار مجله های اتحاد مسلمین و مجله مسلمین و همکاری در هیات تحریریه نشریات "آیین اسلام، ندای اسلام، راه حق، طالب حق، مکتب تشیع" اندیشه های خود را بروز می دهد. فهرستهای مطبوعاتی نمایانگر انتشار 185 نشریه اسلامی در دوره پهلوی است.

پس از انقلاب اسلامی سیر صعودی انتشار مطبوعات دینی، به خوبی قابل مشاهده است. انتشار بیش از 250 عنوان نشریه در فاصله سالهای 1357 تا 1365 که پر رونق ترین دوران این نشریات است گواه این مدعاست که این روند اکنون نشان می دهد که پس از مطبوعات سیاسی و اجتماعی، جایگاه سوم نشر مطبوعات به حوزه اسلام اختصاص دارد. براساس بانک اطلاعات نشریات وزارت ارشاد، اکنون بیش از 200 عنوان نشریه تخصصي اسلامی در حال انتشار در کشور بر روی پیشخوان مطبوعات وجو دارد.

مطبوعات عامل ترقی و پیشرفت

علی محمد کاشانی مدیر روزنامه ثریا 115 سال پیش در سر مقاله شماره اول ثریا نوشته است: "دیار فرزانگان چون خواهند معیار تمدن و ترقی کشوری را ببینند و دانش و بینش مملکت را به دست آرند،‌اول به دست روزنامجات و شماره کتبخانه آن می نگرند، پس از سنجش از روی بصیرت گویند که فلان کشور را از فلان کشور دانش، بینش و تمدن پیش است و از این رو مشخص شده که آمریکائیان در تمدن و ترقی بر اروپائیان سبقت گرفته اند. اگر به حقیقت بنگریم علت غایی ترقی اروپا ازدیاد نشر روزنامجات و طبع مطبوعات شد".

اصلاح جامعه وظیفه مطیوعات

نشریه بسیار خوب است و در صورتی که محتوای آن محتوای آموزنده باشد و دست اندرکاران آن متعهد باشند،‌این نشریه راس همه امور می شود. انسان .... باید به خاطر مردمی که قلم ها را برای اینها آزاد گذاشته اند، از قلم و قدمش استفاده کند و دیانت هم اقتضای همین را می کند. ما باید نشریاتمان مفید باشد و اخلاق جامعه را اصلاح کنیم[1]

---

1-       امام خمینی(ره): 11/3/1360 در جمع کارکنان نشریه عروه الوثقی/ صحیفه نور، ج.2، ص23.

دلیل عقب ماندگی جوامع اسلامی

اخوند محمد کاظم خراسانی از روحانیون و روزنامه نگاران برجسته تاریخ معاصر (مدیر نشریات دره النجف و العلم) دلیل عقب ماندگی جوامع اسلامی را چنین توصیف می کند: " جمود فکری و عادت مردم به نادانی دلیل عقب ماندگی است و چاره کار افزایش سطح آگاهی سیاسی و دینی مردم به ویژه از طریق جراید است."

سانسور مطبوعات در دوره قاجار

نزدیک دوقرن از عمر مطبوعات ایران می گذرد،‌اما شواهد نشان می دهد که متاسفانه به علت دخالت های ناروا که بعضا از سوی نظامهای حاکم انجام می شده روزنامه نگاران نتوانسته اند حتی یک ربع قرن بدون دغدغه خاطر و با امنیت لازم قلم به دست گیرند و در فضای آزاد منافع مردم و مصالح کشور را نقد و بررسی کنند.

بدگمانی و وحشت حکومتها در هر دوره ای وجو داشته و به شیوه های مختلف سعی در کنترل اوضاع داشته اند. در دوره ناصرالدین شاه با جلوگیری از تشکیل هر تجمع و جمعیتی رسما مخالفت می شد و حتی خود شاه مستقیما در این زمینه ها دستور می داد. برای تشکیل کلوپ توسط جوانان، ناصر الدین شاه نوشت: "جوانان معقول بسیر بسیار غلط کرده اند که ایجاد کلوب نمایند، اگر همچو کاری بکنند پدرشان را آتش خواهم زد." در دوره مظفرالدین شاه به دستور اتابک(امین السلطان) ورود کلیه روزنامه از خارج ممنوع شد و بعد از او به دستور عین الدوله برای مدتی روزنامه خواندن در تهران جرم محسوب می شد. در برخی دوره ها اگر روزنامه ای به ایران وارد می شد مثل حبل المتین به صورت قاچاق وارد می شد. و یا اگر نسخه ای به ایران می رسید مثل قانون از روی آن رونویس می کردند و بعد توزیع می شد. بعضی نشریات مثل شاهسون نشریه فارسی طنز که در استانبول چاپ می شد، ابتدا به لندن و پاریس ارسال می شد و از آنجا به صورت نامه خصوصی برای رجال ایران ارسال می گردید تا پست خانه سانسور نکند. سانسور در دوره قاجار به حدی است که اعتماد السلطنه بنیان گذار وزارت انطباعات نیز طعم آن را می چشد و ازآن شکوه و ناله می کند.

سرآغاز مطبوعات دینی

سخن از دینداری و اسلام پناهی محمد شاه نخستین مطالبی است که در مطبوعات به چاپ رسد. در روزنامه کاغذ اخبار در سال 1253 قمری اشاره به دینداری محمد شاه شده و همچنین به خواندن  قران و دعا به وسیله یک درویش در عثمانی و مقررات دولت برای نمازخوانی در مسجد اشاره می کند. تعزیه داری و طاعت و عبادت در ماه رمضان  در روزنامه وقایع اتفاقیه، درج وقت طلوع صبح و اعلان چاپ قرآن در روزنامه دولت علیه ایران ،‌تصویر عالمان دینی در روزنامه شرف  از مطالب مذهبی هستند که در روزنامه های ایران تا تاسیس نشریه مستقل دینی منتشر شده است.

تاریخ مطبوعات ایران شصت و هفت ساله شده بود که سید محمد علی داعی الاسلام به فکر پاسخ به مسیحیان در مورد  رد اسلام می افتد. بهترین شیوه را در این زمینه انتشار نشریه می بیند. به همین دلیل در مباحثاتی که با دعات مسیحیت دارد، شاگردان وی به طور دقیق یادداشت برداری و نتیجه آن را در نشریه"الاسلام" به چاپ می رساند. مباحثات داعی الاسلام چون در محلی بنام اداره اسلامیه(صفاخانه) در جلفای اصفهان انجام می شد، بنام "گفتگوی صفاخانه اصفهان" نیز معروف است. الاسلام در رمضان 1320 قمری آغاز انتشار نمود. داعی الاسلام در شماره اول می نویسد:

"چون سالهاست دعات عیسویه میگفتند که چرا اهل اسلام جواب ما را نمی دهند با آنکه از دول فرنگستان ببلدان اسلامی میاییم و اداره دعوت مفتوح می نماییم کرورها در سال مخارج اینکار میکنیم، در هر سال کتب فراوان در رد اسلام طبع میکنیم و بدست اهل اسلام میدهیم از این جهت از غره شهر جمادی الاخر 1320 قمری در اصفهان بامر جناب مستطاب حامی الشریعه الغراء مروج المله البیضاء ملاذ الانام مروج الاحکام حجه الاسلام آقای حاج شیخ نورا... ثقه الاسلام دامت برکاته العالیه اداره دعوت اسلامیه بنام (صفاخانه) درمحله جلفا دائر شده است. گفتگوی دعات اسلامیه با مسیحیان و دعات ایشان تحریر میشود و در این اوراق برای انتفاع مسیحیان و مسلمانان دور مندرج میگردد امید داریم کم کم دعات اسلامیه بممالک خارجه بفرستیم و حجت را بر اهل اسلام تمام کنیم."

آغازگر مطبوعات سینمایی ایران

اولین نشریه سینمایی ایران همزمان با تولد اولین فیلم ایرانی به نام "آبی و رانی" در سال ۱۳۰۹ منتشر شد. این مجله " سینما و نمایشات" نام داشت. موسس آن علی وکیلی و سردبیر آن اسحق زنجانی بوده است. وکیلی مدیر سینما سپه تهران و جزء بازرگانان معروف ایران و همچنین نماینده چند دوره مجلس شورای ملی بوده است. وی با تهیه فیلمهای سینمایی کمک شایانی به ترویج فن سینما در ایران نمود. اما زنجانی ابتدا مترجم میان پرده ها در سینما برای بی سوادان بوده است که بعد از آشنایی با وکیلی اقدام به انتشار مجله سینما و نمایشات می کنند. در سرمقاله اولین شماره آمده است:"کار سینما امروزه بجایی رسیده که حرکات و عملیاتی را که شاید بعقل انسانی نیز راست نیاید و فقط انسان می تواند آنها را در متخیله خود فکر نماید بمعرض نمایش و عمل می گذارند. این ترقی و موفقیت نتیجه اختراع فیلمهای طویل امروزه است که افکار خستگی ناپذیر علماء این فن و فیزیسین های ماهر عالم برای نوع بشر تهیه دیده و یادگار گذارده اند.... اما چون یگانه سرمایه پیشرفت درهر فن و شغلی معرفت کامل به آن فن و اطلاعات لازمه در آن شغل است لذا ما نیز مقصد و مرام خود و مجله اینموضوع را قرار دادیم که بقدر مقدور و در حدود تجربیات و مطالعات خود بتوانیم علاقه مندان سینما را از جریانات روزانه این صنعت در عالم و وسایل ترقی آن و اختراعات جدید مسبوق داریم."

هدف اصلی موسس این نشریه کمک به صنعت سینمای ایران بوده است. سینما و نمایشات به صورت ماهانه در قطع کوچک چاپ شده است. کلا ۲ شماره بیشتر نیز از آن منتشر نگردیده که شماره اول ۴۲ صفحه با اختصاص بیشترین مطالب به سینمای ایران و معرفی فیلمهای خوب همراه با آگهی فیلمها چاپ شده است و شماره دوم در شهریور ۱۳۰۹ که تعداد زیادی آگهی سینمایی دارد و فهرست مطالب آن به این شرح است:"احصائیه سینما در ایران- صنعت مطلب نویسی فیلم- فیلم گویا- فیلمهای خوب- ورزش و سینما- ریشارد تالماج ستاره سینما- سینماهای دایر طهران"

قیمت هر شماره مجله ده شاهی بوده و دلیل توقف آن بدرستی معلوم نیست شاید مشغله کاری موسس آن یکی از دلایل باشد.

سیزده سال پس از سینما و نمایشات در سال ۱۳۲۲ شمسی دومین مجله سینمایی ایران بنام"هولیوود" به مدیریت امیر معز شکل گرفت. ایران طی این سالها کانون حضور متفقین است و بازار فیلمها به تسخیر فیلمهای روسی و آمریکایی درآمده است. امیر معز که شیفته هالیوود و فیلمهای آن است برای ترویج این سینما و تبلیغ آن و البته معرفی کانون هولیوود که سعی دارد هنرهای زیبا را در ایران پیشرفت دهد اقدام به انتشار مجله ای با همین نام می کند. سیزده شماره اول بیشتر اختصاص به سینمای هالیوودَ بازیگران و ویژگیهای آن دارد. از شماره ۱۴ دگرگون شده و فیلمهای روسی- ایرانی و انگلیسی و حتی معرفی نمایشنامه ها رنگ و بویی دیگر دارد و پس از آن نیز اخبار متفرقه که به سینما هم ارتباط ندارد در مجله دیده می شود. از جمله درج خبر عروسی ولیعهد انگلیس در شماره ۲۴. دفتر نشر هولیوود سرانجام پس از انتشار ۲۶ شماره برای همیشه بسته می شود. یکی از دلایل آن کسالت امیر معز و عزیمت او به آمریکا ست که پس از انتشار شماره ۲۴ روی داد.

سخن آخر اینکه ازتاریخ ورود سینما توگراف در سال ۱۲۷۹ شمسی توسط مظفرالدین شاه به ایران تا سال ۱۳۲۸ یعنی ۵۰ سال تنها ۲ نشریه سینمایی در ایران منتشر شده است تا اینکه از دهه سی شمسی بازار مطبوعات سینمایی رونق می گیرد.

 

منابع:

صفا ژاله. پنجاه سال: دو مجله سینمایی .گزارش فیلم ش۳و۴

صدرهاشمی محمد. تاریج جراید و مجلات ایران. اصفهان: شکوه ۱۳۶۳

فواید جراید از نگاه سیدجمال الدین اسد آبادی

1. جریده (اخبارنامه) مسابقت می نماید در نشر فضیلت ارباب فضائل

2. مبادرت می کند بر ذکر رذائلی که ضررهای آن متعدی(آشکار) است

3. منافع اخلاق جمیله را به ادله واضحه و بیانات شافیه به نهجی که عوام از آن فائده گیرد و خواص نیز بی بهره نماند هر روزه در اعمده(کم و اندک) خود ادا می نماید.

4. درجات شرف علوم را به اندازه منافع آنها در عالم انسانی تعیین می نماید.

5.  وجوب صنایع را که نتایج علوم است در عالم مدنیت تثبیت و بر عدم حصول رفاهیت و سعادت بدون ترقی در صناعات اقامه براهین قاطعه می کند.

6. معارف ضروره ای که هر انسان را از برای صدق اسم انسان بر او، دانستنش لازم و واجب است، ذکر می کند.

7. تحدید انسان و شرح فضیلت انسان را نموده و پس از آن اغنیا و ارباب مکنت را به فضیلت انسانیت دعوت می کند

8. از برای برانگیختن همم خامله(افسرده) و احیای نفوس میته، ذکر فضائل آبای ماضیه گاه و بیگاه فریضه ذمت خود می داند.

9. احوال و اخبار امم بعیده را در اعمده خود به تفصیل نقل می کند.

10.حاکم را بر عدالت دعوت و فواید آن را بیان می کند

11. اگر شخصی اجنبی امر ناملایمی به قوم آن نسبت بدهد به ادله و براهین متقنه که برنده تر است دفاع از قوم خود را واجب می نماید.

12. ودائع(امانتها) افکار هر عاقلی را به سایر عقلا می رساند.

13.حکایات لطیفه و نکت ظریفه را از برای انشراح صدور گاه به گاهی به قارئین خود عرضه می کند.

14. اجزای متلاشیه امت را و اعضای متفرقه آن را جمع نموده به حیات تازه زنده اش می کند.

15. خوانندگان خود را نشسته به سیر و سیاحت عالم دلشاد می کند.

16. بیماران به امراض مزمنه را به اطباء ماهرین، دلالت و جاهلان را به علماء متفنیین رهبری و فقرا را به مواقع غنا و اکتساب ارشاد می کند.

17. دوست امت را از دشمن تمیز می دهد.

18. به کمین گاه های شر و شقا، از برای احتراز کردن اخبار کرده به شاه راههای سعادت ارشاد می کند.

 

نخستین حکم قضایی برای مطبوعات

موید الاسلام مدیر روزنامه فارسی حبل المتین کلکته در یکی از شماره های روزنامه  خود به وسیله ژنرال قنسول ایران در هند به نام کاشف السلطنه مطلبی را درباره یکی از کارمندان کنسولگری ایران در هند به نام "کاووس جی" منتشر می نماید و او را متهم به برخی اعمال خلاف و خیانت به دولت ایران می نماید. کاووس جی به دادگاه هند شکایت می نماید و در نهایت موید الاسلام را به سه ماه زندان و هزار روپیه خسارت مالی محکوم می کند. این نخستین محاکمه و محکومیت مطبوعاتی در تاریخ جراید ایران است.

  منبع:

نخستین حکم زندان برای مدیر یک روزنامه فارسی زبان در تاریخ جراید ایران/ یاد: جریان شناسی تحلیلی جراید فارسی(3) جراید فارسی مصر(2).- س.22، ش. 84، تابستان 86. ص: 172- 167

نمونه اولین متن های فارسی در روزنامه های دنیا

"کالکوتا گازت" در مارس 1784 میلادی و "کالکوتا کرونیکل" از ژامویه 1786 میلادی از روزنامه های چند زبانه مهمی هستند که بخشی را به زبان فارسی اختصاص داده اند. آنچه مسلم است اینکه نویسندگان متن های فارسی در ابتدای نشر این مطالب در روزنامه های هند، فارسی زبان نبوده اند چرا که متن ها دارای واژه های نازیبا و اصلاحات نامفهوم است.

کالکوتا گازت در یکی از شماره های مربوط به آوریل 1786 میلدی می نویسد: "چون بیست قلاده ماده داغدار مطلوب است لهذا اشتهار داده می شود که اگر کسی این چنین آهوان ماده پیش خود دارد نزد مستر میکی صاحب در لعل بازار که چهاپه کننده این کاغذ است اطلاع دهد و وجه قیمت فی آهو یک اشرفی خواهد یافت. در صورتی که به حال احسن و فربه باشد وجه قیمت فی آهو مبلغ بیست روپیه به فروشنده داده خواهد شد[1]."

نشریه کالکوتاکرونیکل در فوریه 1787 می نویسد: "به جمیع صاحبان اشتهار داده می شود که هرکسی را بر ذمه جان میولاک صاحب قرض باشد فرد حساب قرض خود نوشته مستر فرانسیس لهرندیل وکیل عدالت بفرستدتا مبلغ دریافت شود[2]."

---

1-      پروین، ناصرالدین. تاریخ روزنامه نگاری ایرانیان و دیگر پارسی نویسان.- تهران: نشر دانشگاهی:

2-       همان.

 

سر آغاز روزنامه نگاری فارسی در جهان

زبان فارسی زبان دوم جهان اسلام است،  هند به عنوان یکی از پر جمعیت ترین کشورهای جهان آغازگر چاپ مطبوعات فارسی می باشد. اسلام به وسیله ایرانیان به شبه قاره هند منتقل شد و مروج زبان فارسی در این این کشور نیز سلسله غزنوی بوده است. اخبار نویسی در هند از قدیم الایام در دربار امیران اسلامی رایج بوده و در هر شهری مخبرینی داشتند که خبرها را به دربار می فرستادند. آنها در تهیه اخبار اختیار کامل داشتند و هیچ کس جرات امر ونهی به آنها نداشته است. خواجه پیری می گوید[1] اخبارنویسان چهار دسته بودند 1- وقایع نگاران 2- سوانح نگاران 3- خفیه نویسان 4- هرکاریان. وقایع نگاران مامور ضبط خبرهای فردی و سوانح نگاران علاوه بر آن به تجزیه و تحلیل اخبار می پرداختند. خفیه نویسان مامور مستقیم شاه بودند که اخبار را مخفیانه به شاه می دادند و هرکاریان قول آنها مستند بوده و تاریخ نویسان به آن استناد می کردند.

اخبارنویسی که شرح آن رفت شکل اولیه روزنامه های فارسی هند می باشد. پس از اخبارات با انتشار ستونهای فارسی در روزنامه های انگلیسی هند، شکل جدیدی از روزنامه نگاری رخ می نماید. در سال 1780 ملادی نخستین روزنامه انگلیس زبان هند به نام "بنگال گازت"منتشر شد که در برخی صفحات آیین نامه ها و احکام دولتی را به زبان فارسی منتشر می کرد. انگلیسیها پس از تسلط بر هند موسسه"فورت ولیم کالج" را در سال 1800میلادی تاسیس نمودند تا در آن به افسران و فرماندهان نظامی خود زبان فارسی و اردو را بیاموزند و کتاب و روزنامه به این زبانها منتشر کنند و البته تلاش می کردند با قرار دادن زبان اردو در مقابل زبان فارسی، روز به روز این زبان را تضعیف و از موقعیت آن در در دربار و نزد مردم هند بکاهند. در ابتدا سهم زبان فارسی در روزنامه ها نسبت به زبان انگلیسی اندک بود. اما چون زبان رسمی هند، فارسی بود روز به روز چاپ مطالب فارسی بیشتر می شد. تا اینکه نشریه های مستقل فارسی نیز به عرصه آمدند." اخبار هندوستانی" درسال 1810 میلادی در کلکته اولین ورود مسلمانان به روزنامه نگاری است، این روزنامه توسط اکرام علی منتشر شده است. دومین روزنامه فارسی هند"مرآت الاخبار" است که توسط رام موهن رای در سال 1822 میلادی منتشر شد. رام در نخستین شماره مرآت الاخبار اهمیت و جایگاه والای زبان فارسی را در هند یادآور می شود و می نویسد که جهت ترویج افکار خود ناگزیر از انتشار روزنامه ای به این زبان بوده است[2]. انگلیسیها که متوجه شده بودند نمی توانند با زبان انگلیسی بر هند سلطه یابند، به ناچار روزنامه های فارسی بنانهادند. خبرنامه"جام جهان نما" در سال 1822 میلادی توسط ویلیام هاپلینس برای انگلیسیهای مقیم کلکته منتشر می شد و دولت انگلیس نیز به آن کمک مالی می نمود. البته همین خبرنامه پس از مدتی برعلیه سیاستهای انگلیس و اعمال آنها اخبار و مقالاتی چاپ نمود که تاثیر بسیار زیادی در استقلال هندوستان داشت. این روزنامه بیش از نیم قرن به انتشار خود ادامه داده است.  انگلیسیها در نهایت در سال 1830 میلدی موفق شدند با فعالیتهایی که بیش از سی سال قبل آغاز نموده بودند، زبان فارسی را حذف و زبان انگلیسی را به عنوان زبان رسمی هند معرفی نمایند.

"احسن الاخبار و تحفه الاخبار" در سال 1844 میلدی در کلکته منتشر شد، اولین نشریه انتقادی ایرانیان، اولین نشریه بمبئی و نخستین نشریه ایرانی تباران در شبه قاره هند می باشد که توسط میرزا محمود خراسانی چاپ شده است. این روزنامه از سیاست انگلیس و رفتار مردم آن انتقاد می کرد. به همین دلیل وزیر مختار بریتانیا در تهران به وزیر خارجه اش نامه نوشت و پیشنهاد کرد از ارسال احسن الاخبار به ایران جلوگیری شود[3]. فارسی زبانان هند در 150 سال پیش 65 عنوان نشریه فارسی در 10 شهر منتشر کردند که کلکته با 28 عنوان در صدر است[4].

---

1-      خواجه پیری، مهدی.اخبارنویسی فارسی در هند. پژوهشنامه تاریخ مطبوعات ایران، س.1، ش.1، 1376. ص:429- 442

2-      پروین، ناصرالدین. تاریخ روزنامه نگاری ایرانیان و دیگر پارسی نویسان.- تهران: نشر دانشگاهی:

3-      توکلی، عبدالحسین. سیر  مطبوعات فارسی در هند. کیهان فرهنگی،ش.220، بهمن1383، ص:58-63

4-      مرادی، نادر. روزنامه کوکب ناصری. یاد: جریان شناسی تحلیلی جراید فارسی(8) جراید فارسی هند، س.5، ش.91-92، بهار و تابستان 88. ص: 149-173

سرآغاز چاپ مطبوعات در ایران

اختراع صنعت چاپ را به گوتنبرگ نسبت می دهند که در سال 1435 میلادی در ماینس آلمان موفق به ساختن اولیت دستگاه چاپ شد. البته ساختن مهر نخستین اقدام انسان برای چاپ بوده است. زبور داوود در جلفای اصفهان در سال 1048 ق. و پس از آن رساله های فتح نامه و جهادیه که در سال 1233ق. در تبریز به چاپ رسیدند، نخستین گامهای چاپ کتاب در ایران می باشند. اما تاریخ استفاده از دستگاههای چاپ به زمانی بر می گردد که با مساعدت وزیر دربار فتحعلی شاه بنام  عباس میرزا نایب السلطنه 5 دانشجوی ایرانی در سال 1230 ق. برای اولین بار  جهت تحصیل عازم انگلستان می شوند، یکی از این دانشجویان نخبه میرزا صالح شیرازی است. وی که پس از آشنایی با علوم و فنون کتابت در غرب، علاقه شدیدی دارد که فن چاپ را بیاموزد، اقدام به فراگیری آن می کند و در زمان بازگشت به ایران دستگاه چاپ از آنجا خریداری و وارد ایران می نماید.  پس از بازگشت به ایران به دلیل هوش و ذکاوتش تا سالیان متمادی به پستهای درباری و اداری در حکومت گمارده می شود در این مدت برادرش میرزا جعفر عهده دار چاپخانه می شود. 18 سال پس از ورود چاپخانه توسط میرزا صالح، اولین نشریه ادواری ایران بنام "کاغذ اخبار" در سال 1253 ق. توسط خود او در تهران منتشر شد. این امر به وسیله همان چاپخانه ای که در تبریز راه اندازی کرده بود و بعدا به تهران انتقال داده بود، محقق گردید و سرآغاز چاپ مطبوعات در ایران رقم می خورد.  کاغذ اخبار تنها نشریه منتشر شده در عصر محمد شاه قاجار است و تا 15 سال بعد در دوره ناصرالدین شاه دیگر نشریه ای در ایران منتشر نشده است. کاغذ اخبار به صورت چاپ سنگی است و سه سال تداوم انتشار دارد. از این نشریه هیچ نسخه ای در آرشیو ها و کتابخانه های ایران مشاهده نشده است و تنها نسخه مشاهده شده از آن در کتابخانه و موزه بریتانیا می باشد. البته مورخ شهیر حوزه مطبوعات" سید فرید قاسمی" با تصویری که از برخی نسخه های آن بدست آورده است،خدمت بزرگی به جامعه مطبوعاتی ایران نموده و نمونه ای از صفحات آن را در قالب لوح فشرده "تاریخ مطبوعات قاجار" منتشر کرده است.

  منابع:

مسعودی، اکرم/ تاریخچه چاپ سنگی در ایران.- کتابداری،‌دفتر 35، 1379، ص: 75-61

سرآغاز چاپ مطبوعات در ایران.- صنعت چاپ،215، 1379