مطبوعات ایرانی

روزنامه نگار ی فارسی در آسیا  

با توجه به فراگیر بودن و نقش زبان فارسی در بسیاری از کشورهای آسیایی که از قدیم قابل مشاهده است، استفاده از  آن برای انتقال افکار حدود دو قرن پیش آغاز شده است. پیش قراول انتشار جراید فارسی زبان در جهان، کشور هندوستان است. همزمان با انتشار روزنامه های فارسی، زبان متداول هندوستان نیز فارسی است و هر چند هند تحت سیطره انگلیس است ولی همین انگلیسیها وادار شده بودند  تا بخشهایی از روزنامه های خود را به زبان فارسی اختصاص دهند که نمونه آن “بنگال گازت”(1780 م.) است که بخش های مختصری از ستون های روزنامه به زبان فارسی برای درج آئین نامه ها و احکام دولتی اختصاص یافته بود که جنبه اطلاع رسانی برای مردم داشت. عباسی(1386: 203) هدف انگلیسیها از چاپ روزنامه در هند را تقویت ارتباط با حکام و طبقه با نفوذ هند می داند. انگلیسیها برای همراهی هندیها در آموزش زبان فارسی، موسسه فورت ولیم کالج را در سال 1800م. تاسیس کردند و در آن به آموزش زبان فارسی و اردو پرداختند. که به گفته خواجه پیری(1376: 431) هدف اصلی آنها از این اقدام، قرار دادن زبان اردو در مقابل زبان فارسی بود. در سال 1830م. دولت انگلیس با همین اقدامات توانست نقش زبان فارسی و اردو را کمرنگ و زبان انگلیسی را به عنوان زبان رسمی و درباری اعلام نماید. چون می دانستند که نمی توانند با زبان بیگانه بر مردم هند حکومت کنند از ابتدا زبان انگلیسی را زبان درباری و رسمی اعلام نکردند و با ترویج زبان فارسی ابتدا زمینه تغییر را در دربار به وجود آوردند و با تغییر زبان مکالمه و مکاتبه در دربار، مردم را نیز برای این تغییرات آماده کردند.البته تعدادی از جراید فارسی که  انگلیسیها بنا نهاده بودند، تاثیر بسزایی در افشاگری رفتار آنها داشته است از جمله خبرنامه "جام جهان نما"که پس از مدتی با انتشار مقالاتی بر علیه فعالیتهای انگلیس در هند کمک زیادی به رسوایی آنها نموده است. مورخان آغاز نخستین نشریه مستقل فارسی را بنام "اخبار هندوستانی"  از هند می دانند که در سال 1810 م. توسط مولوی علی در کلکته منتشر شد. فارسی زبانان در هندوستان  با انتشار نشریات مهمی چون "حبل المتین(1311ق.) "، "دعوت الاسلام(1324ق.) "، "مفتاح الظفر(1317ق.) " و مجله "قند پارسی(1323 ق.) " و دهها نشریه دیگر تاثیر بسزایی در ترویج روزنامه نگاری فارسی و حتی اوضاع اجتماعی، سیاسی ایران داشته اند. مرادی (1388: 149) اشاره می کند: " هندیها 150 سال قبل 65 نشریه فارسی منتشر کرده اند که 70 درصد آنها در کلکته و بمبئی منتشر شده اند. "

حوزه قفقاز و کشورهای حاشیه شمالی ایران دومین منطقه ای هستند که به انتشار نشریات فارسی پرداختند. در این مناطق زبان فارسی ابتدا بر زبان ترکی و ارمنی برتری داشته است. سانکوفسکی در سال 1828م. "روزنامه اخبار تفلیس" را به زبان روسی و گرجی منتشر کرد که بعد از دو سال ضمیمه فارسی را همراه آن منتشر می نماید و این اولین گام در انتشار جراید فارسی این منطقه می باشد. شکوری(1387: 12) جراید فارسی و ترکی را عامل انتقال اندیشه های سوسیالیستی و مارکسیستی به عنوان" عدالت خواهی" به ایران می داند. "مجله حقایق" چاپ باکودر سال 1325 ق. که توسط میرزا علی محمد خان اویسی منتشر شده از نشریات مهم حوزه قفقاز است که قصد داشته با درج مطالب ادبی و سیاسی آگاهی روشنفکران را افزایش و ترقی خواهی را در کشورهای مجاور پیشرفت دهد. مجله ادبی سیاسی "مظهر "چاپ تفلیس در سال 1327 ق. و "خورشید خاور "چاپ عشق آباد در سال 1336 ق. که اخلاق و پیشرفت روسها را منتشر می کرد از نشریات دیگری است که در حوزه قفقاز و آسیای میانه منتشر گردیده است.

افغانستان چهارمین کشوری است که بعد از هند، حوزه قفقاز و ایران روزنامه نگاری فارسی را می پذیرد ولی به اذعان شکوری(1388: 12) هم به لحاظ زمانی و هم به لحاظ محتوایی از ایران عقب تر بوده است. روزنامه "شمس النهار" چاپ کابل که به توصیه سیدجمال الدین اسدآبادی در سال 1252 ش. توسط میرزا عبدالعلی منتشر شد، نخستین گام در روزنامه نگاری این کشور می باشد. این روزنامه فارسی که تا سال 1257 ش. منتشر شد در نهایت با حمله انگلیس به افغانستان برای همیشه متوقف گردید. جعفری خانقاه (1388: 7)درباره تاریخ مطبوعات افغانستان می نویسد: " پس از شمس النهار در افغانستان 28 سال روزنامه منتشر نگردید تا اینکه  در سال 1284 ش. سراج الاخبار به عنوان دومین روزنامه این کشور منتشر شد، البته پس از انتشار شماره اول به دلیل دخالت انگلیس و مخالفت با انتشار آن به مدت 6 سال توقیف می شود و بعد از آن با بازگشت محمود طرزی "پدر روزنامه نگاری افغانستان" مجددا در سال 1912 منتشر می گردد. " سراج اطفال ضمیمه سراج الاخبار برای نوجوانان در سال 1297 ش.، "امان افغان" در سال 1298 ش.، "اتحاد مشرقی" در سال 1298 ش.، "انیس"  در سال1314 ش. و "ارشاد النسوان" در سال 1299 ش. روزنامه های مهم افغانستان می باشند.

عثمانی زمانی آغاز به انتشار روزنامه های فارسی می نماید که زبان فارسی جایگاه مناسبی در این امپراطوری دارد و به عنوان زبان دوم دربار تلقی می شود. به تایید محیط طباطبائی(1375: 38) هر ادیب و نویسنده ای در این امپراطوری، فارسی را در حد زبان ترکی جهت خواندن و نوشتن می آموخت. شباهت زبان ترکی به فارسی، نزدیکی خاک عثمانی به ایران، وجود حکومتهای اسلامی در عثمانی از جمله دلایل اهمیت روزنامه نگاری فارسی در عثمانی است. اولین نشریه فارسی در امپراطوری عثمانی  "ترکستان"نام دارد که در سال 1242 ش. منتشر شده است. از روزنامه های مهم و تاثیر گذار دولت عثمانی "اختر"در سال 1254ش.، "شاهسون" در سال 1306 ق.  "شمس"در سال 1326 ق.، "سروش" در سال 1327 ق. "پارس" در سال 1339 ق.، "خاور" در سال 1343 ق.  را می توان نام برد.

کشورهای پاکستان و عراق از دیگر کشورهایی هستند که گاها"نویسندگان فارسی زبان اقدام به انتشار جراید فارسی در آنجا نموده اند. قبل از استقلال پاکستان علاقه و نزدیکی مردم این کشور به زبان فارسی سبب شد که دولت انگلیس در سال 1947 مجله های فارسی "تاج محل"و "جهان امروز" را در این کشور منتشر کند. بعد از استقلال نیز از مجلات معتبر فارسی که در این کشور منتشر شد، "مجله هلال" چاپ وزارت اطلاعات و انتشارات پاکستان در کراچی است که به معرفی ادبیات ایران و پاکستان می پردازد. "مجله صدای پاکستان" که رادیو پاکستان در سال 1950م. منتشر کرد برای گسترش مناسبات و همبستگی مردم ایران و پاکستان تلاش می نمود. عامل اصلی انتشار جراید فارسی در عراق جریان فکری روحانیت مشروطه خواه و تبعید بابیان و بهائیان به بغداد می باشد(شکوری، 1387: 12). شاید نزدیکی خاک ایران و عراق و ارتباط نزدیکی که مردم دو کشور به لحاظ دینی و مذهبی با هم داشتند از عوامل دیگر انتشار جراید فارسی در عراق باشد. "مجله الغری"که یک شماره بیشتر از آن منتشر نشده در سال 1328 ق. آغاز فارسی نویسی در عراق است که بعدا "مجله دره النجف"به جای آن منتشر شد. نشریه های"نجف"در سال 1328 ق.، "العلم" در سال 1328 ق.، "انتقام" در سال 1332 ق. و "غیرت  کربلا"در سال 1334ق. از دیگر نشریات فارسی عراق است.

منابع:

1-  جعفری خانقاه، مهدی،/دو قرن با مطبوعات فارسی زبان خارج از کشور در قاره آسیا.- تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران؛ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی: مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها، 1383.

2-      خواجه پیری، مهدی/ اخبار نویسی فارسی در هند/ پژوهشنامه تاریخ مطبوعات ایران، س1، ش1، 1376. ص 429-442

3-      شکوری، ابوالفضل/ نقبی به سوی دیرین ترین روزنامه فارسی./ یاد؛ جریان شناسی تحلیلی جراید فارسی(6)؛ جراید فارسی قفقاز و آسیای میانه س 24، ش.88، تابستان 1387. ص 12-13

4-      طباطبایی، محیط. تاریخ تحلیلی مطبوعات ایران.- تهران: بعثت، 1375. ص 38- 39

5-      عباسی، مسلم/ نقش روزنامه نگاری برون مرزی در وقوع انقلاب مشروطه./ یاد: جریان شناسی تحلیلی جراید فارسی(2)، جراید فارسی مصر. س. 22، ش.83، بهار 1386. ص 201- 223