مطالعه تاریخ حکایت می کند که ظهور پیایندها در دنیای اسلام از برکات آشنایی مسلمانان و ایرانیان با صنعت و سیاست دنیای غرب می باشد که نتیجه آن رشد فکری و بیداری آنان بوده است. سیدجمال الدین اسدآبادی اولین چهره مسلمان است که اهمیت پیایندها را درک کرد و به ترویج آن پرداخت. نشریات مهم عروة الوثقی در پاریس و ضیاء الحق در لندن نتیجه نوشته ها و روشنگری های اوست. بعدا موید الاسلام در کلکته و میرزا ملکم خان در لندن به تشویق سیدجمال اقدام به انتشار روزنامه های حبل المتین و قانون نمودند که بی شک از تاثیر گذارترین روزنامه ها بر اوضاع اجتماعی، سیاسی ایران بوده اند.

زبان فارسی تا سالهای نه چندان دور از زبانهای مهم و رایج اغلب نقاط دنیا ازشبه قاره هند گرفته تا قسمتهای مختلف ایران قدیم و کشورهای اطراف ایران(البته تحت سلطه شوروی سابق) بوده، حتی با ورود فارسی زبانان به برخی کشورها چون انگلیس، آمریکا و مصر جزء یکی از زبانهای پذیرفته شده این مناطق گردیده است.

زبان فارسی در ایران هر چند ریشه ای کهن دارد و مهمترین آثار فارسی چون شاهنامه، مثنوی معنوی در ایران ظهور کرده اند، اما متاسفانه در زمینه روزنامه نگاری پیشگام نبوده و از آن به عنوان سومین کشور فارسی زبان نام برده می شود که به این رسانه ارتباطی روی آورده است. از دلایل آن می توان به ضعف فرهنگی، عدم آشنایی با دنیای غرب و فنون روزنامه نگاری و حتی حضور حکومتهای خودکامه و مستبد در ایران اشاره کرد. تاریخ می گوید که در دولتهای مختلف که بر ایران حکومت کرده اند به دلایلی چون فشارها و اختناق های داخلی، سلب آزادیها از مطبوعات و مردم، تملق گویی و چاپلوسی برخی وسایل ارتباطی موجود، سبب گردیده که تعدادی از روشنفکران و نویسندگان برای ارائه افکار و اندیشه های خود به فکر مهاجرت باشند و طبعا به کشورهایی رفته اند که آزادی بیان و اندیشه در آنها یکی از ارکان مهم بوده است.  مطبوعات فارسی زبان که در خارج از کشور منتشر شده اند، را می توان مجرای نفس کشی دانست که تا حد زیادی از فشارها و ناآرامیهای داخل ایران که حاکمان مستبد ایجاد می کردند، کاسته است. قلم آزاد آنان که بدور از سانسور داخلی بوده، مردم را نسبت به آنچه باید بدانند، آگاه می کرد و حتی سرعت اطلاع رسانی آنها نسبت به روزنامه های ایران به نحوی است که شکوری (1386: 18) در توصیف آن می نویسد:" یکی از ایرانیان مقیم پاریس در سال 1318 قمری در نامه ای به روزنامه پرورش می نویسد، هرچند قزوین در دهنه تهران است ولی بعضی مطالب از آن جا زودتر به مصر آمده و چاپ می شود. آزاد اندیشی در بسیاری از کشورهای اروپایی، آمریکایی، آسیایی و آفریقایی سبب شده بود تا ایرانیان روشنفکر و دست به قلم برای فعالیت رسانه ای خود شهرهای کلکته، مصر، استانبول، برلین، پاریس، لندن و واشنگتن را اانتخاب نمایند که حکم وطن دوم را برای آنان داشته باشد و به راحتی روشنگری را از طریق مطبوعات بر علیه اختناق و استبداد حاکم بر ایران انجام دهند. کثرت انتشار نشریات فارسی در خارج، رویداد مهمی در عرصه فرهنگ و ادبیات فارسی به شمار می آید، زیرا در روزگاری که هویت ملی ایرانیان مقیم خارج در معرض تهاجم فرهنگی کشورهای میزبان قرار می گیرد و زبان فارسی که نشانی از این هویت است به ذوب شدن تدریجی در زبان کشورهای میزبان می انجامد. انتشار این نشریات می تواند به منزله شناسنامه یا گذرنامه ای فرهنگی باشد (محرابی،           :116). البته علاوه بر این می توان گفت که چرخش آزاد اطلاعات در این کشورها تاثیر بسزایی بر ظهور اندیشه نو و بیداری مردم در کشورهای تحت سلطه و یا جهان سوم داشته است. ظهور و پایان مشروطه و آغاز انقلاب اسلامی در ایران، نقش پر رنگ پیایندها خارج کشور را بر این و قایع به روشنی نمایش می دهد.

مطالعه پیایندهای فارسی خارج کشور نشان می دهد که اندیشه ها از یک روزنامه به روزنامه دیگر و یا از کشوری به کشور دیگر متفاوت بوده است. ادبیات داستانی در پیایندهای فارسی زبان را اروپائیان (روزنامه های فارسی اروپا) به ما هدیه کرده اند، از دید روزنامه نگاران فارسی زبان آسیا خبر سازی و درج مقالاتی در مورد پیشرفت غربیها برای آشنایی ایرانیان با دنیای غرب، مهمتر از بیان هر واقعه ای در جراید بوده است. در آمریکا جراید فارسی اخبار سیاسی و وقایع ایران و جهان را می نوشتند، جراید فارسی مصر نیز به واقعیت نویسی و وقایع نگاری اخبار ایران مشهور بوده اند. اما در مجموع آنچه پیایندهای فارسی در کشورهای مختلف به ما نشان می دهد، تاثیری است که استعمار در برخی کشورها چون هند بر پیدایش پیایندهای فارسی زبان داشته اند و موجب رشد و یا افول روزنامه نگاری فارسی در این کشورها گردیده اند.

ادامه دارد

منابع:

1-      شکوری، ابوالفضل/ بازهم جراید فارسی مصر./ یاد: جریان شناسی تحلیلی جراید فارسی(3)، جراید فارسی مصر(2). س 22، ش 84، تابستان 1386. ص 17-18

2-      محرابی، معین الدین/ ماخذ شناسی نشریات فارسی چاپ خارج./ رسانه، س 10، ش. 1. ص 116- 123