مطبوعات ایرانی

روزنامه ایران 11 محرم 1288 یک ماه پس از صدور دستور ناصرالدین شاه قاجار مبنی بر تعطیلی کلیه روزنامه های ماهانه وابسته به دربار، منتشر شد. شاه در فرمانش چنین نوشت: "روزنامجات دولت علیه که در دارالخلافه به طبع می رسید مغایر سلیقه ما و خالی از نتایج و فوایدی بود که در هر مملکت از روزنامه حاصل است. مجمد حسن خان پیشخدمت و مترجم مخصوص را که از وضع روزنامجات خارجه و ترتیب اخبار و کیفیت انتشار آن اطلاعات کامل داشت به این خدمت مامور فرمودیم که مطابق تعهدات خود از ابتدای سنه قوی ئیل شروع به انتظام عمل دارالطباعه کرده به قسمی که مقصود خاطر ماست در ترتیب و تنظیم روزنامجات اهتمامات حسنه مرعی دارد."

اداره روزنامه ها که تا قبل از این بر عهده علیقلی اعتضاد السلطنه بود با دستور شاه به محمد حسنخان اعتمادالسلطنه(صنیع الدوله) منتقل شد و روزنامه های علمیه دولت علیه، دولت علیه ایران، ملتی و ملت سنیه ایران تعطیل گردید و به جای آن روزنامه "ایران" منتشر شد. روزنامه فاقد مشخصات دست اندرکاران چاپ  می باشد. اما با توجه به نوشته اکثر منابع، که امضای محمد حسنخان را در پای بسیاری از اعلان های روزنامه دیده اند، ناشر و مدیر آن را اعتماد السطنه دانسته اند. صدر هاشمی در جلد اول تاریخ جراید و مجلات ایران اعضای روزنامه را میرزا علیخان نایینی، محمد حسین ادیب(ذکاءالملک) نویسندگان روزنامه، میرزا ابوتراب نقاش مخصوص، میرزا سید احمد کاتب روزنامه، حبیب الله استاد مخصوص طبع، ملا غلامحسین مذهب و استاد محمد حسین صحاف روزنامه بوده اند. دکتر ناصر الدین پروین در کتاب روزنامه و روزنامه نگاری ایرانیان و دیگر پارسی نویسان، نائینی را سردبیر روزنامه معرفی کرده است.

تصویر شیرو خورشید (علامت رسمی کشور در زمان انتشار)در رأس صفحه و ذیل آن نام روزنامه در بین دو شاخه گندم سرلوحه روزنامه "ایران" را شکل می دهد که سمت راست آن تاریخ انتشار، قیمت و مبلغ اشتراک و سمت چپ آن تاریخ میلادی، محل اداره روزنامه و قیمت چاپ اعلان درج شده است. شیر و خورشید تا شماره 44 بر بالای روزنامه حک می شده است. و پس از آن مرتب سرلوحه دچار تغییراتی شده است. این روزنامه دولتی تمام هزینه ها را از محل وجوهات دولتی تامین کرده و تنها هزینه اشتراک را از خوانندگان می گرفته است.

روزنامه "ایران"در قطع بزرگ با چاپ سنگی منتشر می شده البته از شماره 217 چاپ سربی شده که نخستین روزنامه ایرانی است که چاپ حروفی را تجربه می کند و بعد از مدتی به دلیل شکسته شدن دستگاه چاپ حروفی مجدد با چاپ سنگی منتشر گردید. ابتدا هفته ای 3 شماره و بعد از مدتی 2 شماره در هفته از آن چاپ می شده است. اخبار رسمی داخلی شامل اخبار دربار، فرامین و دستورات شاه ، اخبار وزارتخانه ها، اخبار خارجه و اخبار تلگرافی مطالب روزنامه را تشکیل داده است. این روز نامه در پاورقی های خود داستان و یا ترجمه کتاب های خارجی را چاپ می کرده است.

محمد حسنخان به دلیل تلاش و جدیتی که در چاپ روزنامه داشت در ربیع الثانی 1288 قمری ملقب به صنیع الدوله گردید.  وی تا زمان مرگ همزمان با اداره این روزنامه، مسئولیت وزارت انطباعات را نیز به عهده داشته و ناصرالدین شاه نیز خشنودی خود را از نحوه مدیریت صنیع الدوله چندباری بروز می دهد. از جمله در شماره 84 سال دوم دستخط شاه در تمجید از وی چاپ شده  است. اعتماد السلطنه در 18 شوال 1313 قمری به دلیل سکته درگذشت. پس از او که 877 شماره روزنامه را منتشر کرد، برادر زاده اش محمد باقر خان ادیب الملک جانشینش شد.

روزنامه ایران تا سال 1326 قمری چاپ شده و بعد از ادیب الملک مدتی ندیم السلطان آن را اداره کرد تا اینکه در این سال میرزا محمد ندیم باشی که اداره جراید را به عهده داشت نام آن را به "ایران سلطانی" تغییر داد.

در 9 مهر 1295 شمسی روزنامه ایران انتشار خود را برای دور دوم از سرگرفت. سید حسین اردبیلی که سابقه انتشار روزنامه خراسان را در مشهد داشت اولین مدیری است که دوره جدید روزنامه ایران را منتشر می کند و بعد از فوتش محمد ملک زاده که او هم روزنامه تازه بهار را چندی قبل در مشهد چاپ کرده بود با همفکری برادرش ملک الشعرا انتشار روزنامه را ادامه دادند. صدر هاشمی می نویسد در سال 1296 شمسی در کابینه مستوفی الممالک تمام روزنامه ها توقیف شدند و تنها همین روزنامه ایران چاپ می شد. از سال 1299 تا 1302 شمسی مدیریت روزنامه به عهده میرزا اسماعیل خان یگانی بوده و از فروردین 1302 اداره آن به میرزا زین العابدین رهنما واگذار شد. در این زمان روزنامه نیمه دولتی بوده و رهنما کمک دولت را برای اداره آن قبول نکرده است. در زمان رهنما روزنامه به صورت روزانه چاپ شده است. از 1306 شمسی مدیریت آن به سید کاظم اتحاد و صاحب امتیازی روزنامه به رهنما سپرده شد. این روزنامه در این زمان یکی از رقبای روزنامه "اطلاعات" که مدتی از انتشار ان می گذشت، بوده و این وضعیت تا سالهای بعد ادامه داشت. در 1316 شمسی رهنما به خارج کشور می رود و امتیاز روزنامه به مجید موقر منتقل شد. پس از پایان حکومت پهلوی اول، رهنما به ایران به ایران برمی گردد و امتیاز روزنامه را باز پس می گیرد. با انتخابش به عنوان سفیر ایران در  فرانسه فرزندش مسئول اداره روزنامه می شود. این جریان تا سالیان بعد و حدود 1331 ادامه داشته و نزدیک به 10 هزار شماره از دوره دوم روزنامه چاپ شده در حالی که در دوره اول هم که تا 1326 قمری ادامه داشته بیش از 1150 شماره منتشر شده است.

منابع:

1- تاریخ جراید و مجلات ایران ج1/ محمد صدر هاشمی

2- تاریخ روزنامه نگاری ایرانیان و دیگر پارسی نویسان/ دکتر ناصرالدین پروین

3- سرگذشت مطبوعات ایران/ سید فرید قاسمی