مطبوعات ایرانی

نخستین نشریه چاپ شیراز المنطبعهْ فی الفارس نام دارد که بعضی از پژوهشگرانِ متقدم با عنوانهای «الفارس فی‏ المنطبعه 1289»، «الفارس» و «فارس» نام آن در آثار خود آورده ‏اند. این نشریه تقریبا 36 سال پس از طبع و توزیع نخستین نشریه ادواری چاپی ایران، که به همت میرزا صالح شیرازی کازرونی در تهران انتشار یافت، متولد شد.

نخستین شماره در روز یکشنبه 20 جمادی ‏الثانی 1289 قمری با قطع 26*40 در پنج صفحه سه ستونی به دو زبان فارسی و عربی با چاپ سنگی در «دارالطباعه خاصه در خلوت آینه دارالایاله» فارس چاپ شد. مدیریت آن را میرزاتقی کاشانی مشهور به «سرتیپ»، «محرر کاشانی» و «حکیم ‏باشی» و متخلص به «حکیم» رئیس «دارالطباعه فارس» به عهده داشت.

دو صفحه نخستین شماره این نشریه فارسی و سه صفحه آن عربی است. صفحه‏ های فارسی با خط نستعلیق و صفحه ‏های عربی با خط نسخ نگاشته شده ‏اند. «قیمت سالیانه روزنامه سه تومان» و «اداء قیمت در دو قسط» مقرر داشته ‏اند.

سرمقاله نخستین شماره این نشریه به قلم میرزاتقی حکیم ‏باشی است. در سرمقاله خط مشی این روزنامه، چنین آمده است: دیرگاهی است که نشریه وقایع ممالک محروسه ایران منحصر به روزنامه ایران و اخبار مختلفه خارجه و داخله محدود و مندرج در آن بوده است تا در این روزگار خجسته آثار که از فرط توجه اعلیحضرت اقدس همایون شاهنشاهی خلّداللّه‏ ملکه و سلطانه لوازم تمدّن پیوسته در افزایش و اسباب تربیت عامّه همواره در تکمیل است رأی مبارک همایونی بر آن شد که برای ترفیه عباد و اصلاح حال رعایای مملکت فارس به مفاد وَ لِکل عُسر یُسر فرمانفرمائی آن حدود را به حضرت مستطاب اشرف ارفع والا ظل‏ السلطان مرحمت و عنایت فرماید. آن ملک‏زاده واجب ‏التعظیم محض تربیت پارسیان از خاک پای مبارک همایونی درخواست نمود که در فارس که تختگاه سلاطین عجم و دیلم بود روزنامه مخصوصی به طبع رساند تا حوادث و وقایع هر یک از مضافات این مملکت مشروحا علی ‏التحقیق در آن مندرج کرد و روزنامه مزبور در نگاشتن بعضی از بیاناتی که تذکر آنها برای ترقی عامّه ملت و انتشار مدنیت شایسته است آزاد باشد. این عرض به درگاه کیوان شکوه مقبول و پذیرفته شد. لهذا حضرت اشرف والا اجرای فرمانِ قضانشان را فرض و واجب دانسته بیدرنگ اسباب و لوازم این کار را به نوع کامل مهیّا کرده و جان‏نثار را احضار نموده فرمودند : «مکنون خاطرِ من بر ترقی و درستی این کار است و درستی و نظمِ آن را از تو می ‏خواهم، و بر تو لازم است که به هیچ وجه در مواظبت این کار تسامح و اهمال جایز نداری و هر ماهی چهار نمره روزنامه به اسم این مملکت به طبع رسانی». و در این خصوص تأکیدات بلیغ و فرمایشات متین فرمودند.

شماره 1تا 3 دارای دو صفحه فارسی است که عینا در سه صفحه به زبان عربی نیز ترجمه و ارائه شده است.

علت یکزبانه شدنِ آن در «نمره چهارم»، که در چهار صفحه در تاریخ 14 رجب 1289 انتشار یافته، چنین ذکر شده:

از آن راهی که نوشتنِ عربی روزنامه و ترجمه آن اسباب تعویق و تعطیل نمر[ه]ها می‏ شد و نگاشتن آن نیز چندان لازم نبود و زحمت مباشرین این عمل مضاعف می‏ گردید لهذا چنین شایسته دیدند که نمر[ه]های آتیه بدون ترجمه عربی باشد». (ش 4، 14 رجب 1289ق، ص 4).

میرزا تقی حکیم ‏باشی چگونگی تعطیل شدن المنطبعهْ  فی ‏الفارس را در نخستین شماره فرهنگ چاپ اصفهان این ‏گونه نوشته است:

بنده نگارنده که اکنون زیاده از نه سال است به شرف چاکری و ملازمت آستان مبارک حضرت مستطاب اشرف اسعد والا شاهنشاه زاده اکرم افخم ظل‏ السلطان سلطان مسعودمیرزا، دامت شوکته و عظمته، قرین مفاخرت و مباهاتم به روزگار فرمان‏فرمائی شاهنشاه زاده معظّم در مملکت فارس جریده حوادث و صحیفه وقایع آن مرز و بوم را به سال 1289 هجری به نوعی شایسته به طبع رسانیده منتشر می ‏ساخت. جمعی از هموطنان و گروهی از غیرتمندان را دلپسند و بعضی از دانشمندان نیکونهاد و برخی از بخردان پاک‏ نژاد را از دور و نزدیک مطلوب و مرغوب افتاده بود. یکسال پیوسته تکمیل و انتشار روزنامه فارس روزافزون بود تا اینکه شخصی عاری از انصاف و حقوق بشریت و بری از صفات تمدن و لوازم تربیت، محض اغراض شخصیه و تصورات بهیمیه، زحمت یکساله مرا به هدر کرد؛ ارباب دانش و اصحاب بینش را که از فواید محاسن آن صحیفه خبیر و بصیر و به نتایج شریفه آن امیدوار بودند مرفوع ‏الخیال و مکدرالحال کرده مرا از طبع روزنامه ممنوع و فارغ‏البال نمود. هر تن از هوشمندان زمان زبان به تشنیع او گشوده و هر کس از اخوان ‏الصفا به تقبیح وی آغاز کردند. دیری نگذشت که اثر افعال ناصوابش دامنگیر و فساد حقیقتش ظاهر و هویدا شد. خدایش به کیفر رسانید و یزدانش مجازات بخشید. پنداری که به گور رفت و جان برد. حسابش با کرام‏ الکاتبین است. پای آمال و امانیش به سنگ برآمد و روزگار زندگانیش به سر رسید. نه از رفتارش اثری و نه از بازماندگانش خبری است. یریدون لیطفئوا نوراللّه‏ بافواهم واللّه‏ متمّ نوره. فحمدا له ثم حمدا له. (فرهنگ، ش 11، 2 جمادی‏الاول 1296ق، ص1).

 منبع:

المنطبعهْ فی ‏الفارس نخستین نشریه شیراز نوشته سید فرید قاسمی http://iichs.ir/p/ShowContent.aspx?id=1190&title=المنطبعهْ-فی-%