8 ربیع الثانی یاد آور انتشار آغازین شماره روزنامه "آزاد" در سال 1317 قمری به همت مویدالاسلام و با مدیریت برادرش سید حسن کاشانی است. این روزنامه که به صورت سنگی در کلکته هندوستان چاپ می شد، ضمیمه روزنامه "مفتاح الظفر" می باشد که برای مشترکین آن به صورت رایگان توزیع می شده است.  غیر مشترکین روزنامه آزاد برای یک سال در هندوستان، برمه و خلیج فارس 10 روپیه، در ممالک محروسه ایران و افغانستان 35 قران، در چین و ژاپون و روسیه و اروپا 25 فرانگ، در ممالک عثمانی از عراق و مصر و غیره 5 مجیدی باید پرداخت می نمودند.

مفتاح الظفر برای چاپ مقالات علمی و ریاضی و حکمت منتشر می شد و آزاد برای درج مقالات و اخبار سیاسی و حوادث داخلی و خارجی در نظر گرفته شده بود.

رویکرد روزنامه در سرلوحه هر شماره چنیین آمده است: «این روزنامه هفته وار ملی در مسائلی که راجع به ملک و ملت و دولت باشد آزادانه بحث می نماید.»

هدف انتشار روزنامه در شماره اول این گونه بیان شده: «شکر توفیق – بعون الله و توفیقاته باقبال بیزوال اعلیحضرت اقدس شاهنشاه اسلامیان پناه السلطان مظفرالدین شاه قاجار خلدالله ملکه و سلطانه موفق باجرای اولین شماره این روزنامه ملی شدیم و از الطاف خداوندی و توجهات ملوکانه امیدواریم که موفق شویم به اتمام و انجام این خدمت بزرگ موقتا روزنامه آزاد هشت صفحه قرار یافته در حقیقت ضمیمه مفتاح الظفر است اگر چنانچه مشترکین محترم توجه فرمایند انشاءالله بر اوراق او و مفتاح الظفر افزوده وجه اشتراک آنچه معین است برقرار خواهد بود .اسامی وکلای محترم را در شماره آینده خواهیم نگاشت. و ماتوفیقی الا بالله»

موید الاسلام از شماره دوم حضور جدی در در رونامه ندارد و تمام امور روزنامه را به سید حسن کاشانی تفویض نموده است. در سرلوحه نیز از همین شماره نامش دیده نمی شود.

گویا چند شماره بیشتر از روزنامه آزاد چاپ نشده در حالی که دکتر پروین احتمال انتشار 2 شماره را می دهد شماره سوم آن در کتابخانه آستان قدس رضوی موجود است. شماره اول آن در کتابخانه  دانشگاه کمبریج مشاهده شده است.

احتمال می رود بعد از شماره 3 به دلیل کسالت سید حسن کاشانی این روزنامه تعطیل شده باشد. دلیل آن اعلان زیر است که در صفحه 5 همان شماره 3 چاپ شده و گمان می رود بعد از رسیدن به بهبودی ،  کاشانی اقدامی برای انتشار مجدد روزنامه نکرده است.

«اعلان- بواسطه تکسر مزاج مدیر محترم اداره یوم پانزدهم ماه سپتمبر اخبار مفتاح الظفر اشاعت نمیشود و بعدها انشاءالله بمواقع خود اشاعت و اجرا خواهد شد و بجهت اینکه نقصان بمشترکین محترم مفتاح الظفر و آزاد نرسد و قیمت اخبار نخوانده از یشان طلب نشود چهل و هشت نمره را یکسال قرار داده ایم محض اطلاع مشترکین محترم عرض شد.»

شماره 3 روزنامه آزاد مربوط به 25 ربیع الثانی 1317 قمری است.

 

 

سید حسن کاشانی برادر مویدالاسلام موسس روزنامه و موسسه حبل المتین کلکته، روزنامه "حبل المتین "  را دو سال در تهران و بعد از آن همین روزنامه را در رشت منتشر کرده است.

 

نمونه مطالب مندرج در روزنامه "آزاد" چاپ کلکته:

"شهرهمدان ایران کههمیشه غله اش حمل بشهرهای دیگر می شد این ایام از ظلم محتکرین بی انصاف گندم خرواری سی و شش تومان شده فقرا بلکه اغنیائیکه دارای غله نمی باشند همه پریشانند." (شماره دوم صفحه5)

 

"خطه خراسان نسبت به سایر بلاد ایران ارزاق وفور دارد و گران هم نیست اگر در ایران راه آهن بود و قانونی بجهت محتکرین جاری میشد دریک شهر غله نمی پوسید و در شهر دیگر که صد میل فاصله است مردم از گرسنگی نمی مردند." (شماره دوم صفحه 5)

 

 منابع:

تاریخ جراید و مجلات ایران / محمد صدرهاشمی جلد اول

تاریخ روزنامه نگاری ایرانیان و دیگر پارسی نویسان/ دکتر ناصرالدین پروین/ جلد دوم

شماره 2 و 3 روزنامه آزاد موجود در آرشیو مطبوعات آستان قدس رضوی