(متولد  1254-  وفات 1316 شمسی)  ، اصلا" آشتیانی و متولد تبریز بود. وی فرزند میرزا ابراهیم خان آشتیانی است.  پس از فوت پدرش، كه از مستوفیان آذربایجان بود، به اعتصام‏الملك ملقب گردید. در تبریز ادبیات فارسى و عربى و قدرى از فقه و اصول و حكمت قدیم و زبان فرانسه و عربى را آموخت. در ترجمه از عربى و فرانسه توانا بود. ازدوستان محمد علی تربیت، تقی زاده، طالبوف بوده که به اتفاق آنان مجله "گنجینه فنون" را در تبریز به سال 1281ش. منتشر کرده است. در جوانی و در بحبوحۀ میل ترقی خواهانۀ مردم ايران با صرفه جويی در خرج جیبی كه از پدر می گرفت، چاپخانۀ حروفی به تبريز آورد و به اين ترتیب، مشكلات نويسندگان، صاحبان جرايد و كتب را كه تا آن روز با چاپ سنگی سروكار داشتند، آسان نمود. وى در دوره ‏ى دوم مجلس از سال 1290 به جای میرزا اسمعیل نوبری به عنوان نماینده مردم تهران انتخاب شد. در دوره سوم نیز از سال 1293 از طرف مردم تبریز به نمایندگی مجلس شورا برگزیده شد. مدتى ریاست كتابخانه‏ى مجلس شوراى ملى را داشت. از کارهای مهم او در این کتابخانه تالیف فهرست نسخ خطی کتابخانه مجلس شورای ملی می باشد.  از ربیع الثانی سال 1328 قمری مجله‏ ى ادبى علمى و اخلاقى و سیاسى «بهار» را انتشار داد.

این مجله حاوی زندگینامه شخصیت ها، قطعات ادبی، ترجمه آثار نویسندگان می باشد. دور اول آن در دوازده شماره در اول ارديبهشت ماه 1289 شمسی آغاز شد و در آبان ماه 1290 شمسی چاپ آن متوقف شد.  محیط طباطبایی از علل توقف مجلۀ بهار را كمبود خوانندگان علاقمند و همكاري نكردن دانشمندان در مجله، ذكر كرده است.

در سرمقاله شمارة یک مجله هدف از انتشار چنین بیان شده است: «مقصود از تأسیس مجموعۀ بهار اين است كه مطالب سودمند علمی، ادبی، اخلاقی، تاريخی، اقتصادي و فنون متنوعه را كه امروز دانستن آنها داراي اهمیت بی شماراست،

به طرزي نیكو و اسلوبی مرغوب به انظار ارباب دانش عرضه دارد و تعمیم معارف را كه اكسیر نیك بختی و مصدر زندگانی جاويد ملل متمدنه است، برعهده گرفته، افكار عمومی را با معلومات مفیده آشنا نمايد.»

مجلۀ بهار، زينت مجلات ايرانی است كه یوسف آشتیانی آن را منتشر می كرد.  مجله اي كه بسیار مورد توجه اديبان زمان قرار گرفت و بزرگانی چون علامه علی اكبر دهخدا درآن قلم زدند. ملک‌الشعرا بهار سهم‌ و نقش‌ این‌ مجله‌ را در آشنا ساختن‌ ایرانیان‌ با ادبیات‌ جدید ستوده‌، و مجلة خود، دانشکده‌ را دومین‌ مجلة ادبى‌ پس‌ از بهار و مرهون‌ تجربیات‌ آن‌ دانسته‌ است‌. یکى‌ از ویژگیهای‌ قابل‌ ذکر مجلة بهار نشرنخستین‌اشعارپروین‌اعتصامى‌و معرفى‌اوست.‌  مجله " بهار" دو دوره متفاوت منتشر شده است. دوره اول از ربیع الثانی 1328 تا ذی القعده 1329 و دوره دوم از شعبان 1339 تا جمادی الاول 1341 قمری می باشد.

آشتیانی 12 دی 1316 در تهران درگذشت و در آرامگاه خانوادگى اش در صحن حضرت معصومه (س) قم دفن شد.  از فرزندان به نام او پروین اعتصامی شاعر پر آوازه ایران است.  اعتصام الملک تالیفات بسیار دارد. ترجمه بیست و چهار جلد کتاب از فرانسه به فارسی و دو کتاب که به عربی ترجمه کرد از شاهکارهای اوست. اعتصام الملک جزو اولین گروه مترجمانی است كه آثار اديبان بزرگ غرب نظیر شكسپیر، گوته، شیلر و هوگو را به فارسی ترجمه كرده اند. بعضى از تالیفاتش كه به زبان عربى است ظاهرا" در مصر چاپ شده است. از آثار وى: «تربیت نسوان» كه ترجمه‏اى است از «تحریر المراه» درباره حقوق زنان و آزادی آنان؛ «تیره‏بختان»  اثر ویكتور هوگو؛ ترجمه «خدعه و عشق»، اثر شیلر شاعر آلمانى برگردان از ترجمه فرانسوى؛ ترجمه‏ى «سفینه غواصه» اثر ژول ورن؛ ترجمه‏ى «حال تولستوى»؛ «سیاحتنامه‏ى فیثاغورث در ایران»؛ «فهرست كتابخانه‏ى مجلس شوراى ملى»؛ «قلائد الادب»، در شرح «اطواق الذهب» زمخشرى، به عربى؛ «الثوره الهندیه»، ترجمه به عربى.

 

تصویر صفحه اول زندگینامه اعتصام الملک به قلم علی اکبر دهخدا برگرفته از مقدمه بازچاپ مجله "بهار" در سال 1316 شمسی

منابع:

رجال پارلمانی ایران از مشروطه تا انقلاب اسلامی/ منوچهر نظری.- تهران فرهنگ معاصر1388. ص 113

تاریخ جراید و مجلات ایران/ محمد صدرهاشمی.- اصفهان: کمال 1364. ج 2. ص

. محیط طباطبايی، محمد، تاريخ تحليلي مطبوعات ايران، چاپ اول، بعثت، تهران، 1

بررسي جايگاه و خدمات ميرزا يوسف خان اعتصام الملك )اعتصامي( به دو ادب فارسي و عربي ناصر محسني نيا / مجله ادب عربی ، دوره 5 شماره 1، تابستان و پاییز 1392، صفحه 193-212