روزنامه کشکول: کاریکاتورهایی برای نقد اجتماعی از نگاه مجدالاسلام کرمانی(سالگشت انتشار)
مجد الاسلام کرمانی(1250- 1302 ش.) که از روزنامه نگاران برجسته ایران تا قبل از مشروطه است و دست اندرکار چاپ روزنامه های ادب تهران، ندای وطن نیز تا قبل از این بوده، تصمیم می گیرد از طریق قلم تصویری و نقاشی و کاریکاتور، رسانه ای ایجاد کند تا با عامه مردم ارتباط بیشتری برقرار شود. بر این اساس، در سال های آغازین صدور فرمان مشروطیّت، مجدالاسلام، شمارهی اوّل روزنامهی «کشکول» را در 15 صفر 1325 در تهران منتشر کرد و به قیمت تکشماره سه شاهی توزیع می نمود. اشتراک سالیانه روزنامه، در تهران هشت قران در سایر ولایات داخله، یک تومان، در فرنگستان پنج فرانک. و هندوستان چهار روپیه بوده است. کشکول، از همان شمارهی اوّل، حاوی تصاویر کاریکاتوری بود.
مجد الاسلام هدف اصلی روزنامه را نمایش رسوم زشت به منظور کمک به پیشرفت تمدن و آموزش می داند. در سرمقاله ی اولیـن شـماره، نوشته است که بهترین شیوهء آموزش ملت نمایش رفتارهای ناپسند مردم بـه ایـشان اسـت تا هشیار شوند و به راه درست بروند.
برای نمایش این تصاویر دو راه وجود داشت:راه تئاتر و راه کاریکاتور.از آنـجا که تئاتر و بازیگرخانه را خلاف شرع میدانست،راه دوم را برگزید. مجد الاسلام صراحتا بیان مـیکرد کـه آموزش و وطنپرستی اهداف این روزنامه است.او این کار را خدمتی به ملت و ابزاری برای اصلاحات میدانست.
مجد الاسلام با انـتشار کـشکول در واقـع روزنامهء ویژهای راه انداخت که مبتنی بر کاریکاتور بود.این روزنامه با ایجاد پیوندی میان سـنّت شـفاهی و سواد خواندن، بنمایهها و موضوعات مورد بحث را در دسترس قشری بسیار وسیع قرار میداد.
در سرلوحه می نوشت: «این روزنامه از قید رسمیت و صحت و مسئولیت بکلی خارج است ابدا" با شخص خاصی طرف نیست و عرضش برانداختن عادات زشت بربریت و مجری ساختن رسوم تمدن و تربیت است هریک از دانشمندان که صور موهوم خنده آمیز عبرت انگیزی که بکسی برنخورد طرح نموده باداره بفرستد درج و ترسیم خواهد شد.»
هنگامیکه او انتشار کشکول را آغاز کرد،ندای وطن هنوز منتشر میشد.واضح است که کـرمانی مـیخواست با به تصویر کشیدن موضوعات سیاسی و اجتماعی روز،حلقه ی مخاطبان روزنامه را به ورای بـاسوادان گـسترش دهد.
هر شـماره ی کشکول چهار صفحه داشت و دربردارندهء کاریکاتورهایی با زیرنویس و مقالاتی بود که با نستعلیقی خوانا نوشته میشد.گاه مضمون مقالات یک شماره همان بود که در کاریکاتورها تصویر میشد. گاه نیز موضوع مقالات ربـطی بـه موضوع کاریکاتورها نداشت. بیشتر این کاریکاتورها را میرزا علی امضا کرده است. روزنامه کشکول با چاپ سنگی منتشر می شده و بیش از دو سوم مطالب هرشماره را کاریکاتور تشکیل می دهد و 4 تا 5 شماره است که بدون درج حتی یک کاریکاتور چاپ شده است.
این نشریّه در سال اوّل بیشتر در بردارندهی آثار و گفتار هایی از احمد مجد الاسلام کرمانی است. کشکول با انتشار شمارهی چهلم در تاریخ سه شنبه 11 ربیع الثانی 1326 ه. ق، دفتر سال نخست را بست. از سال دوم کشکول مشخص نیست چند شماره در تهران چاپ شده است. شماره 1 و2 آن در کتابخانه آستان قدس رضوی و برخی کتابخانه های دیگر موجود است. از سال سوم روزنامه (1327 قمری) در اصفهان به انتشارش ادامه داده که 33 شماره چاپ گردیده است.
این روزنامه به نقد اوضاع اجتماعی می پردازد. در شماره های چاپ شده از کشکول کاریکاتور هایی درباره ویرانی و آلودگی شهرها، فساد عرصه سیاسی ایران، اوضاع نابسامان قشون، اوضاع نابسامان پولی کشور، مسائل عمرانی کشور، راه آهن و جاده، فعالیت های استعمارگران در ایران دیده می شود.
در شماره 10 روزنامه کشکول روزنامه را آینه حقایق نمای ملت می داند که در قالب ارائه عیوب و و انتقاد از اوضاع، سبب اصلاح امور می شوند و می نویس: « اول باید عیب ها رابدانید اگر دانستید البته خودتان راه اصلاحش را پیدا می نمایید.»
شماره هایی از روزنامه کشکول چاپ تهران ( که هفته ای یک شماره از آن چاپ می شده است.) در کتابخانه های آستان قدس رضوی، مرکزی دانشگاه تهران، کتابخانهی ملّی، کتابخانهی مجلس، مؤسّسهی مطالعات تاریخ معاصر ایران، کتابخانهی مرکزی فارس، دانشگاه شیراز، تماشاگه مطبوعات، کتابخانهی مرکزی تبریز، دانشکدهی ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه مشهد، دانشگاه توکیو، دانشگاه پرینستون، کنگره آمریکا، کمبریج و کتابخانهی ملّی فرانسه موجود است. و شماره هایی از کشکول چاپ اصفهان را در کتابخانه های مرکزی دانشگاه اصفهان، موزهی رضا عبّاسی، کتابخانهی مجلس، مؤسسه مطالعه تاریخ معاصر ایران، کتابخانهی مرکزی تبریز می توان یافت.
نمونه کاریکاتورهای روزنامه:
منابع مورد استفاده و برای آشنایی بیشتر محققان با اندیشه های مجدالاسلام و روزنامه کشکول:
بلاغی،شیوا؛ فرهنگ چپ در اواخر عصر قاجار (کاریکاتورهای کشکول)مجله گلستان هنر » زمستان 1386 - شماره 10 (از صفحه 52 تا 63)
کشوری، فرانک؛ پیشینهی طنز در مطبوعات عهد مشروطه به آدرسhttp://bilimsel.blogfa.compost-137.aspx
احمد مجدالاسلام کرمانی روایتگر مشروطه/ نوشته مریم کمالی و حبیب حاجی حیدری.- تهران: نشر علم، 1390
شماره های اول و دوم و دهم روزنامه کشکول
این وبلاگ نمايشگر نوشته ها، تصاوير و مداركي خواهد بود كه در حوزه مطبوعات اعم از مديريت و آرشیو آنها مطرح است. تاریخ مطبوعات به ویژه در خراسان مورد بحث قرار خواهد گرفت.رزومه روزنامه نگاران ایرانی ارائه خواهد شد.